شاید تا به حال نام BPA یا بیسفنول A  را شنیده باشید و برایتان این سوال پیش آمده باشد که منظور از bpa چیست و چه کاربردهایی دارد؟ BPA یا بیسفنول A، یک ترکیب شیمیایی است که در تولید محصولات مصرفی پلاستیکی مثل بطری‌های آب، ظروف بسته‌بندی مواد غذایی، دستگاه‌های پزشکی، شیشه شیر نوزادان و سایر محصولات مشابه مورد استفاده قرار می‌گیرد. نگرانی اساسی در مورد BPA، انتقال ماده سمی موجود در آن از بسته‌بندی‌های حاوی BPA به مواد غذایی از طریق فرآیندی به نام نشت است. افراد با مصرف غذاهای آلوده با BPA می‌توانند در معرض مضرات این ماده قرار بگیرند. این امر می‌تواند با افزایش ریسک بروز مشکلاتی مانند ناباروری، بلوغ زودرس، اختلالات هورمونی، دیابت، چاقی، برخی انواع سرطان و اختلالات عصبی در کودکان مرتبط باشد. حال ما قصد داریم در ادامه با مضرات این ماده بیشتر آشنا شده و گامی در جهت سلامتی شما عزیزان برداریم. همچنین توصیه‌هایی در جهت عدم مصرف این محصولات ارائه ‌دهیم.

بیسفنول آ یا BPA چیست و چه کاربردی در صنعت پلاستیک دارد؟

بیسفنول A (BPA) یک ترکیب شیمیایی است که در درجه اول در تولید پلاستیک‌های پلی‌کربنات و رزین‌های اپوکسی استفاده می‌شود. BPA اولین بار در دهه ۱۹۵۰ به‌صورت تجاری مورد استفاده قرار گرفت و از آن زمان به دلیل پایداری، شفافیت و سهولت قالب‌پذیری پلاستیک‌های مبتنی بر BPA، رواج یافته است. این ماده در محصولات متنوعی از جمله بطری‌های آب، ظروف غذا، پوشش‌های قوطی، درب‌ها و موارد دیگر وجود دارد. همچنین BPA در محصولات مخصوص نوزادان و کودکان خردسال نیز به وفور یافت می‌شود. با این حال، در اتحادیه اروپا، تولید و فروش شیشه شیر و پستانک‌های ساخته شده از BPA در سال 2011 به طور قانونی ممنوع شد.

تولیدکنندگان داوطلبانه این محصولات را از بازار خارج کردند. چرا که وجود bpa در پلاستیک می‌تواند خطرات جبران‌ناپذیری برای سلامتی افراد داشته باشد. خوشبختانه حالا دیگر بیشتر افراد با مضرات این ماده آشنا هستند و اغلب از ظروف فاقد bpa مثل لیوان کاغذی استفاده می‌کنند. تولیدکنندگان محصولات و بسته‌بندی‌ها نیز از فناوری‌ها و مواد جدیدی بهره می‌برند که بدون BPA هستند. آنها روی محصولات برچسب BPA Free می‌گذارند تا نشان‌ دهند محصولات آن‌ها فاقد BPA هستند.

بیسفنول آ (BPA)در چه محصولاتی بیشتر استفاده می‌شود؟

حالا دیگر به طور کامل می‌دانید که bpa چیست و چه کاربردهایی دارد؟ این ماده به دلیل مقاومت و شفافیتی که به پلاستیک می‌دهد، در بسته‌بندی مواد غذایی، لوازم آرایشی و بهداشتی، تجهیزات ورزشی، وسایل الکترونیکی و حتی مواد پرکننده دندان به کار می‌رود. آزاد شدن BPA از پلاستیک به‌ خصوص در تماس با گرما یا مواد غذایی، می‌تواند یکی از عوامل اصلی نگرانی‌های بهداشتی و می‌تواند یکی از چندین علت بوی بد ظروف یکبار مصرف باشد، چرا که این ماده و ترکیبات مشابه آن به‌تدریج به محیط اطراف منتقل می‌شوند. برای کاهش مضرات این ماده می‌توانید از لیوان کاغذی دو جداره ویژه استفاده کنید.

در واقع تفاوت لیوان کاغذی و پلاستیکی و ارجحیت استفاده از ظروف کاغذی به دلیل وجود BPA است. از این رو  در سال‌های اخیر بسیاری از تولیدکنندگان با حذف BPA و جایگزینی آن با موادی مانند BPS و BPF تلاش کرده‌اند محصولات «بدون BPA» عرضه کنند. حتی مقادیر کم این مواد قادر است تعادل هورمونی را مختل کند و مشکلاتی برای سلامت انسان به وجود بیاورد. بنابراین، برچسب «بدون BPA» لزوماً به معنای ایمنی کامل نیست و انتخاب ظروف با مواد اولیه سالم‌تر و استفاده محدود از پلاستیک، به‌ویژه برای مواد غذایی داغ، اهمیت زیادی دارد.

 BPA چگونه وارد غذا و نوشیدنی می‌شود؟

بیسفنول آ (BPA) می‌تواند از ظروف پلاستیکی یا پوشش داخلی قوطی‌های مواد غذایی به داخل غذاها و نوشیدنی‌ها نفوذ کند. این فرایند  زمانی شدت می‌گیرد که مایعات گرم باشند یا سطح ظرف دچار خراش و زبری شده باشد. در این شرایط آزادسازی مواد شیمیایی به سرعت اتفاق می‌افتد. هرچند BPA پس از ورود به بدن به‌سرعت جذب می‌شود، اما کبد انسان این ماده را نسبتاً سریع متابولیزه و دفع می‌کند؛ با این حال، تماس مداوم می‌تواند نگرانی‌هایی برای سلامت به وجود آورد.

در این میان، بررسی تفاوت ظروف PP و PS اهمیت زیادی دارد، زیرا نوع پلاستیک نقش مهمی در میزان ایمنی و انتقال مواد شیمیایی به غذا ایفا می‌کند. معمولاً ظروف PP (پلی‌پروپیلن) مقاومت حرارتی بالاتری دارند و برای نگهداری مواد غذایی گرم مناسب‌تر هستند، در حالی که ظروف PS (پلی‌استایرن) در برابر گرما حساس‌تر بوده و احتمال آزادسازی ترکیبات ناخواسته در آن‌ها بیشتر است. به همین دلیل، انتخاب آگاهانه نوع ظرف پلاستیکی می‌تواند در کاهش تماس با مواد مضر مانند BPA مؤثر باشد.

مضرات BPA برای سلامتی انسان

بیسفنول آ (BPA) می‌تواند در مقادیر کم از ظروف پلاستیکی به داخل مواد غذایی و نوشیدنی‌ها نفوذ کند. برای مثال اگر یک بطری آب حاوی BPA در معرض گرمای نور خورشید قرار بگیرد، این ماده می‌تواند وارد آب شود. BPA علاوه بر انسان، اثرات منفی زیادی بر محیط‌زیست و سایر موجودات زنده نیز دارد. مطالعات نشان داده‌اند که BPA می‌تواند عملکردی شبیه هورمون‌ها داشته باشد و باعث اختلال در سیستم غدد درون‌ریز بدن شود. این اختلالات ممکن است به بروز مشکلات زیر منجر شوند:

• اختلالات هورمونی: BPA به‌عنوان یک مختل‌کننده غدد درون‌ریز عمل کرده و تعادل هورمونی بدن را بر هم می‌زند
• مشکلات رشدی: این ماده می‌تواند رشد و تکامل کودکان و جنین‌ها را تحت تأثیر قرار دهد
• افزایش خطر بیماری‌های مزمن: شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد BPA ممکن است با بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت و برخی انواع سرطان مرتبط باشد

BPA Free چیست و به چه معناست؟

با توضیحاتی که دادیم اکنون دیگر می‌توان متوجه شد که bpa free یعنی چی؟ در واقع عبارت BPA-free یا فاقد BPA به محصولاتی گفته می‌شود که در فرآیند تولید آن‌ها از ماده شیمیایی بیسفنول آ (BPA) استفاده نشده باشد. با توجه به خطرات و آسیب‌های احتمالی BPA برای سلامت انسان، تقاضا برای محصولات جایگزین و بدون BPA افزایش یافته است. درج برچسب‌هایی مانند «فاقد BPA» یا «BPA-free» روی بسته‌بندی و محصولات به مصرف‌کنندگان کمک می‌کند تا از خرید کالاهای حاوی BPA خودداری کنند.

استفاده از ظروف بدون BPA چه مزایایی دارد؟

آیا تا به حال به اهمیت محصولات بدون BPA برای سلامت انسان فکر کرده‌اید؟ محصولات بدون BPA به‌ویژه برای سلامت کودکان بسیار مهم هستند. این ماده می‌تواند از طریق غذا و نوشیدنی‌های نگهداری شده در ظروف حاوی BPA وارد بدن کودک شود و سلامت آنها را به خطر بیندازد. به عنوان مثال، می‌تواند بر عملکرد سیستم عصبی و هورمونی کودک تأثیر بگذارد و منجر به مشکلاتی مانند رشد ناقص، افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن، مشکلات رفتاری و تحصیلی، مشکلات رشدی و تأخیر در رشد جنسی شود. بنابراین، خرید محصولاتی با برچسب بدون BPA اهمیت بسیار زیادی دارد.

استفاده از شیشه شیرهای بدون BPA برای نوزادان نیز به دلیل دوره حساس رشد و نمو آنها ضروری است. برای انتخاب شیشه شیرهای بدون BPA، والدین باید برچسب‌های محصول را با دقت بخوانند و از برندهایی استفاده کنند که بر بدون BPA بودن محصولات خود تأکید دارند.

جایگزین‌های مناسب ظروف BPA دار

همان طور که در مطالب بالا هم بیان شد، با افزایش آگاهی درباره مضرات BPA و اثرات منفی پلاستیک‌ها بر سلامت انسان و محیط‌زیست، استفاده از جایگزین‌های ایمن و پایدار برای بسته‌بندی و نگهداری مواد غذایی اهمیت بسیار زیادی دارد. بسته‌بندی‌های دوست‌دار محیط‌زیست هم خطر انتقال مواد شیمیایی مضر به غذا را کاهش می‌دهند، هم با قابلیت استفاده مجدد، بازیافت یا تجزیه‌پذیری، به حفظ منابع طبیعی و کاهش آلودگی زمین کمک می‌کنند. انتخاب این گزینه‌ها گامی مؤثر برای محافظت از سلامت فردی و مسئولیت‌پذیری در قبال محیط‌زیست است. جایگزین‌های مناسب ظروف حاوی BPA عبارتند از:

• ظروف شیشه‌ای: این ظروف بهترین جایگزین پلاستیک برای نگهداری مواد غذایی هستند. شیشه قابل استفاده مجدد، قابل بازیافت و فاقد واکنش شیمیایی با غذاست و برای نگهداری غذای سرد و گرم بسیار مناسب است
• ظروف استیل ضدزنگ: این ظرف‌ها مقاوم، بادوام و بدون انتقال مواد مضر به غذا هستند. ظروف استیل برای حمل غذا و نگهداری مواد غذایی به عنوان بهترین گزینه شناخته می‌شوند
• ظروف بامبو: بامبو ماده‌ای طبیعی، زیست‌تخریب‌پذیر و مقاوم در برابر حرارت است که برای بسته‌بندی و سرو مواد غذایی، به‌ویژه غذاهای گرم، کاربرد دارد
• ظروف ساخته‌شده از سبوس برنج: این ظروف از مواد تجدیدپذیر تولید می‌شوند، زیست‌تخریب‌پذیر هستند و برای ساخت باکس‌های غذا و ظروف سرو سبک و ایمن استفاده می‌شوند
• ورقه‌ها و فیلم‌های ژلاتینی: نوعی بسته‌بندی نوین، غیرسمی و سازگار با محیط‌زیست هستند که حتی برخی از آن‌ها قابلیت خوراکی دارند و می‌توانند جایگزین مناسبی برای پلاستیک‌های معمولی باشند

جمع‌بندی

در این مطلب به این پرسش پاسخ دادیم که bpa چیست و چه مضراتی دارد؟ با توجه به موارد مطرح‌شده در این مقاله، می‌توان نتیجه گرفت که کاهش مواجهه با BPA نیازمند ایجاد تغییرات آگاهانه در عادات روزمره مصرف و نگهداری مواد غذایی است. انتخاب مواد غذایی تازه به‌جای کنسروی، استفاده از ظروف شیشه‌ای یا فاقد BPA به‌‌خصوص هنگام گرم کردن غذا، پرهیز از استفاده مجدد بطری‌های پلاستیکی یک‌بارمصرف و دقت در وضعیت ظاهری قوطی‌های کنسرو، همگی نقش مؤثری در کاهش ورود این ماده شیمیایی به بدن دارند. با رعایت این نکات ساده اما کاربردی، می‌توان خطرات بالقوه BPA را به حداقل رساند و گامی مؤثر در جهت حفظ سلامت فردی و خانوادگی برداشت.

سوالات متداول

BPA Free یعنی چه؟

BPA Free به این معناست که در فرآیند تولید ظرف یا محصول از ماده شیمیایی بیسفنول A استفاده نشده است.

آیا BPA باعث بوی بد ظروف پلاستیکی می‌شود؟

BPA و ترکیبات مشابه آن می‌توانند در تماس با گرما یا مواد غذایی داغ، آزاد شده و موجب ایجاد بوی نامطبوع در ظروف پلاستیکی شوند.

چگونه ظروف بدون BPA را تشخیص دهیم؟

به برچسب BPA Free روی محصول توجه کرده و کد بازیافت درج‌شده زیر ظرف را بررسی کنید. معمولاً ظروف با کدهای 2 (HDPE)، 4 (LDPE) و 5 (PP) ایمن‌تر از سایر پلاستیک‌ها هستند.

استفاده از ظروف BPA دار چه زمانی خطرناک‌تر است؟

زمانی که ظروف در معرض حرارت بالا، نور مستقیم خورشید یا خراش‌دیدگی قرار می‌گیرند، احتمال آزاد شدن BPA افزایش می‌یابد و خطر آن بیشتر می‌شود.